Moje konto
Jak rozpoznać prawdziwy bursztyn i jak o niego dbać?
Bursztynowa biżuteria może przybierać wiele form: od jasnych, niemal mlecznych kamieni po przejrzyste bryłki w kolorze miodowym, koniakowym lub ciemnobrązowym. Duża różnorodność barw i struktur sprawia jednak, że rozpoznanie prawdziwego bursztynu wyłącznie na podstawie wyglądu nie zawsze jest łatwe. Na rynku można spotkać zarówno naturalny bursztyn bałtycki, jak i materiał modyfikowany, prasowany, inne żywice naturalne oraz imitacje wykonane z tworzyw sztucznych.
Nie każdy bursztyn o jednolitej barwie jest podróbką, podobnie jak obecność owada nie stanowi automatycznego potwierdzenia autentyczności. Domowe metody mogą dostarczyć pewnych wskazówek, ale tylko badanie wykonane przez specjalistę pozwala jednoznacznie określić rodzaj materiału. Równie ważna jest właściwa pielęgnacja, ponieważ bursztyn jest stosunkowo miękki, podatny na zarysowania i wrażliwy na wysoką temperaturę oraz niektóre substancje chemiczne.
Czym właściwie jest bursztyn?
Bursztyn jest skamieniałą żywicą drzew, która przez miliony lat ulegała stopniowym przemianom. Nie jest minerałem, mimo że w jubilerstwie pełni podobną funkcję jak kamienie ozdobne. W jego wnętrzu mogą znajdować się pęcherzyki powietrza, pozostałości roślin, drobne fragmenty organiczne, a niekiedy także owady.
Najbardziej kojarzony z Polską jest bursztyn bałtycki, nazywany również sukcynitem. Nie zawsze ma on typowy złocisty kolor. Naturalny materiał może być biały, jasnożółty, pomarańczowy, miodowy, czerwonobrązowy, przejrzysty albo całkowicie nieprzezroczysty. Sama barwa nie pozwala więc stwierdzić, czy oglądany przedmiot jest prawdziwy.
Czy prawdziwy bursztyn zawsze jest naturalny?
Określenia „prawdziwy” i „naturalny” bywają używane zamiennie, ale z punktu widzenia jubilerskiego nie oznaczają dokładnie tego samego. Materiał może być autentycznym bursztynem bałtyckim, a jednocześnie zostać poddany obróbce zmieniającej jego wygląd.
Bursztyn bałtycki naturalny został poddany wyłącznie obróbce mechanicznej, takiej jak cięcie, szlifowanie, toczenie lub polerowanie. Jego naturalne właściwości, barwa i przejrzystość nie zostały celowo zmienione za pomocą temperatury lub ciśnienia.
Bursztyn modyfikowany jest autentycznym bursztynem, którego wygląd zmieniono w procesie obróbki termicznej albo ciśnieniowej. Zabiegi mogą poprawić przejrzystość, przyciemnić powierzchnię, zmienić kolor lub uformować kamień w pożądany kształt.
Bursztyn rekonstruowany, nazywany również prasowanym, powstaje z mniejszych fragmentów bursztynu połączonych pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia. Nie jest plastikową imitacją, ale powinien być odpowiednio opisany, ponieważ jego sposób powstania i wartość różnią się od wyrobu wykonanego z jednej naturalnej bryłki.
Spotykany jest także bursztyn łączony, złożony z dwóch lub większej liczby części spojonych niewielką ilością materiału wiążącego. Międzynarodowe organizacje jubilerskie zalecają informowanie klientów o zastosowanych modyfikacjach i sposobie wykonania kamienia.
W praktyce pytanie zadawane sprzedawcy nie powinno więc ograniczać się do tego, czy bursztyn jest prawdziwy. Warto ustalić również, czy jest naturalny, modyfikowany, rekonstruowany czy łączony.
Jak rozpoznać prawdziwy bursztyn po wyglądzie?
Naturalny bursztyn często ma niejednorodną strukturę. Mogą być w nim widoczne smugi, drobne pęcherzyki, zróżnicowane strefy przejrzystości oraz nieregularne przebarwienia. Nie oznacza to jednak, że każdy idealnie gładki i jednolity element jest wykonany z tworzywa sztucznego. Bursztyn można polerować, modyfikować termicznie oraz prasować, uzyskując bardzo regularne formy.
Podejrzliwość może wzbudzić przede wszystkim wyrób, którego wygląd jest wyjątkowo perfekcyjny, a cena niewspółmiernie niska. Dotyczy to zwłaszcza dużych, przejrzystych brył z doskonale zachowanym owadem umieszczonym w centralnym punkcie. GIA zwraca uwagę, że imitacje zawierające współczesne owady i niewielkie zwierzęta są częste, natomiast autentyczne, kompletne inkluzje należą do rzadkości i mogą znacznie zwiększać wartość bursztynu.
Ślady przypominające okrągłe, błyszczące łuski lub niewielkie pęknięcia także nie zawsze świadczą o naturalnym pochodzeniu. Tak zwane łuski słoneczne mogą powstawać podczas obróbki cieplnej bursztynu. Oględziny pozwalają zatem wychwycić niektóre nieprawidłowości, ale bez wiedzy gemmologicznej trudno na ich podstawie wydać pewną ocenę.
Czy test w słonej wodzie potwierdza autentyczność bursztynu?
Jedną z najbardziej znanych metod jest umieszczenie bursztynu w mocno nasyconym roztworze soli. Bursztyn jest lekki i może unosić się w takim roztworze, chociaż nie musi pływać w zwykłej wodzie ani w wodzie morskiej.
Test ma jednak poważne ograniczenia. Nie powinien być przeprowadzany na gotowej biżuterii zawierającej srebro, złoto, stal, klejone elementy lub inne kamienie, ponieważ masa oprawy wpływa na wynik. Co ważniejsze, niektóre tworzywa sztuczne i inne żywice mogą zachowywać się podobnie. Można zatem uznać, że przedmiot, który tonie, budzi wątpliwości, ale unoszenie się na powierzchni nie stanowi wystarczającego dowodu autentyczności.
To wniosek wynikający również ze sposobu pracy profesjonalnych laboratoriów. Przy identyfikacji nie poprzestaje się na sprawdzeniu ciężaru materiału, lecz stosuje oględziny mikroskopowe, światło ultrafioletowe i spektroskopię w podczerwieni.
Czy bursztyn można sprawdzić lampą UV?
Bursztyn może wykazywać fluorescencję pod wpływem promieniowania ultrafioletowego, dlatego lampa UV jest jednym z narzędzi wykorzystywanych podczas identyfikacji. Rodzaj i równomierność świecenia mogą dostarczyć informacji o strukturze materiału oraz wskazać niektóre formy rekonstrukcji lub modyfikacji.
Nie jest to jednak test rozstrzygający dla osoby bez odpowiedniego doświadczenia. Nowoczesny bursztyn rekonstruowany może być trudny do odróżnienia od naturalnego nawet przy użyciu lampy UV. Wynik powinien być oceniany łącznie z obrazem mikroskopowym i badaniami spektroskopowymi.
Dlaczego nie warto stosować próby ognia lub rozgrzanej igły?
Popularny test polegający na dotknięciu bursztynu rozgrzaną igłą jest metodą niszczącą. Może pozostawić trwały ślad, przebarwienie, wgłębienie albo uszkodzić wypolerowaną powierzchnię. Nie powinien być wykonywany na biżuterii, przedmiotach kolekcjonerskich ani kamieniach przeznaczonych do oprawienia.
Równie ryzykowne jest podpalanie fragmentu materiału. Bursztyn pali się i może topić w stosunkowo niskiej temperaturze. Próba ognia nie tylko niszczy przedmiot, lecz także może prowadzić do kontaktu z dymem i oparami powstającymi podczas spalania nieznanego materiału.
Nie należy również stosować acetonu, alkoholu ani innych rozpuszczalników. Substancje chemiczne mogą uszkodzić powierzchnię bursztynu, a wynik domowego doświadczenia nadal nie zastąpi profesjonalnej identyfikacji.
Jak najpewniej sprawdzić autentyczność bursztynu?
Przy zakupie biżuterii warto zwrócić uwagę na dokładność opisu produktu, wiarygodność sprzedawcy i informację o rodzaju użytego bursztynu. Sam napis „amber” albo „bursztynowy” nie zawsze oznacza bursztyn bałtycki. W sprzedaży występują także inne żywice kopalne, młodsze żywice określane jako kopal oraz imitacje wykonane z żywic epoksydowych, poliestrowych i innych tworzyw syntetycznych.
W przypadku kosztownego wyrobu, dużej bryłki, nietypowej inkluzji albo przedmiotu kolekcjonerskiego najpewniejszym rozwiązaniem jest badanie laboratoryjne. Laboratorium Bursztynu Międzynarodowego Stowarzyszenia Bursztynników wykonuje ocenę makroskopową i mikroskopową w świetle widzialnym oraz ultrafioletowym, a także badanie metodą spektroskopii FTIR. Na tej podstawie można rozpoznać bursztyn bałtycki, inne żywice naturalne, materiały modyfikowane oraz imitacje.
Certyfikat powinien dotyczyć konkretnego przedmiotu, a nie jedynie ogólnej partii materiału lub działalności sprzedawcy. Numer dokumentu wydanego przez laboratorium MSB można sprawdzić w internetowej bazie certyfikatów.
Jak czyścić biżuterię z bursztynem?
Bursztyn należy czyścić delikatnie. Najbezpieczniejszą metodą jest użycie letniej wody, niewielkiej ilości łagodnego mydła oraz miękkiej ściereczki. Powierzchnię można ostrożnie przetrzeć, a następnie usunąć pozostałości mydła i dokładnie osuszyć biżuterię.
Nie należy używać twardych szczotek, szorstkich gąbek, proszków czyszczących ani past zawierających drobinki ścierne. Bursztyn ma twardość wynoszącą zaledwie około 2–2,5 w skali Mohsa, dlatego można go stosunkowo łatwo zarysować.
Biżuterii z bursztynem nie powinno się wkładać do myjki ultradźwiękowej. Drgania, podwyższona temperatura i środki stosowane podczas takiego czyszczenia mogą uszkodzić organiczny materiał. Niewskazane jest również czyszczenie parą.
Jeżeli bursztyn jest oprawiony w srebro, nie należy zanurzać całego wyrobu w silnym płynie do czyszczenia srebra. Preparat odpowiedni dla metalu może okazać się zbyt agresywny dla kamienia. W takim przypadku bezpieczniej oddać biżuterię jubilerowi, który oczyści oprawę bez naruszania powierzchni bursztynu.
Jak przechowywać bursztynową biżuterię?
Bursztyn powinien być przechowywany oddzielnie od twardszych kamieni, metalowych bransolet i łańcuszków. Kontakt z diamentem, kwarcem, stalą lub ostrymi krawędziami innych elementów może prowadzić do zarysowania miękkiej powierzchni. Najlepiej umieścić biżuterię w osobnym woreczku z miękkiego materiału albo w wyściełanej przegródce szkatułki.
Wyrobu nie należy pozostawiać na parapecie, przy grzejniku, na nagrzanej półce ani w samochodzie wystawionym na działanie słońca. Długotrwały kontakt z intensywnym światłem i wysoką temperaturą może przyspieszać ciemnienie bursztynu. W przypadku kamieni barwionych lub modyfikowanych światło może również powodować zmianę albo blaknięcie koloru.
Stopniowe ciemnienie naturalnego bursztynu nie musi oznaczać jego uszkodzenia ani świadczyć o tym, że jest fałszywy. Powierzchnia może z czasem utleniać się i przybierać głębszą barwę. Proces ten jest naturalny, choć światło i ciepło mogą go przyspieszyć.
Czego unikać podczas noszenia bursztynu?
Biżuterię z bursztynem najlepiej zdejmować przed kąpielą, pływaniem, sprzątaniem, korzystaniem z sauny i wykonywaniem prac domowych. Pozwala to ograniczyć kontakt z detergentami, chlorem, gorącą wodą i uderzeniami.
Perfumy, lakier do włosów, kremy oraz inne kosmetyki powinny zostać nałożone przed założeniem biżuterii. Dzięki temu na powierzchni bursztynu nie będą gromadziły się substancje, które mogą z czasem osłabić połysk lub wejść w reakcję z materiałem. Ostrożność jest szczególnie istotna w przypadku bursztynu barwionego, powlekanego albo poddanego innym modyfikacjom, ponieważ część takich zabiegów może być wrażliwa na rozpuszczalniki, ciepło i środki chemiczne.
Pierścionki i bransoletki są bardziej narażone na uderzenia niż kolczyki lub naszyjniki. Należy je zdejmować przed ćwiczeniami, pracą w ogrodzie, przenoszeniem ciężkich przedmiotów i innymi czynnościami, podczas których kamień może uderzyć o twardą powierzchnię.
Jak zachować połysk starego bursztynu?
Jeżeli powierzchnia stała się matowa, porysowana albo nierówna, nie należy samodzielnie polerować jej pastą do metalu, papierem ściernym lub preparatem do mebli. Nieumiejętne polerowanie może zmienić kształt kamienia, usunąć jego warstwę powierzchniową albo naruszyć oprawę.
Warto przekazać biżuterię jubilerowi lub bursztynnikowi. Specjalista oceni, czy możliwe jest ponowne wypolerowanie powierzchni, poprawienie oprawy albo usunięcie uszkodzeń bez nadmiernej ingerencji w kamień. Jest to szczególnie ważne w przypadku starej biżuterii, dużych bryłek oraz wyrobów mających wartość rodzinną lub kolekcjonerską.
Jak rozpoznać prawdziwy bursztyn – najważniejsze informacje
Prawdziwy bursztyn nie musi być idealnie przejrzysty ani mieć jednolitego, miodowego koloru. Może występować w wielu barwach, zawierać smugi, pęcherzyki i naturalne nierówności. Jednocześnie regularny wygląd nie przesądza o tym, że wyrób jest wykonany z plastiku, ponieważ autentyczny bursztyn może być modyfikowany lub rekonstruowany.
Domowy test w słonej wodzie daje jedynie orientacyjną wskazówkę. Próby z ogniem, rozgrzaną igłą, rozpuszczalnikiem lub ostrym narzędziem mogą natomiast trwale uszkodzić biżuterię. Największą pewność zapewniają rzetelny opis produktu, zakup u wiarygodnego sprzedawcy oraz – w przypadku wartościowych przedmiotów – certyfikat lub badanie wykonane przez laboratorium.
Bursztyn zachowa dobry wygląd dłużej, jeżeli będzie czyszczony letnią wodą z łagodnym mydłem, przechowywany osobno i chroniony przed zarysowaniami, wysoką temperaturą, intensywnym światłem oraz środkami chemicznymi.